... Роби велике, не обіцяй великого (Піфагор) ...

Головне меню

Науково-практична Інтернет-конференція 19.05.2015 - Секція №2
Prawo własności jest najszerszym prawem podmiotowym. Już w starożytnym Rzymie prawo własności było najważniejszym i najpełniejszym co do treści prawem rzeczowym. W zasadzie w niezmienionym kształcie prawo własności utrzymało wymienione cechy do dzisiaj. Wśród najważniejszych uprawnień właściciela, składających się na treść prawa własności, wskazuje się ius utendi et fruendi, ius possidendi oraz ius disponendi. Mówi się o pozytywnej i negatywnej stronie prawa własności. Do strony pozytywnej należą uprawnienia, jakie składają się na prawo własności jako prawo podmiotowe, natomiast strona negatywna własności oznacza możność wyłączenia przez właściciela ingerencji innych osób w sferę swojego prawa [3, s. 72].
Prawo do własności jest zagwarantowane przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 21 ust. 1 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia. Stwierdzić można, że własność to nie tylko prawo podmiotowe, lecz jest to również zasada ustrojowa [4, s. 32 i n.]. Prawo do własności jest zarazem prawem człowieka. Protokół pierwszy do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r., w art. 1 stanowi, że każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia [6, s. 34]. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. O ile prawa człowieka są normatywnie przyznawane i gwarantowane przez państwo, o tyle, jak pisze S. Wronkowska: "współczesny katalog praw człowieka opiera się na zasadzie wolności działania, według której każde postępowanie, które nie jest zakazane jest dozwolone, a wszelkie ograniczenia wolności działania jednostki w jakiejś dziedzinie muszą być uzasadnione względem na podobną wolność innych ludzi lub względem na dobro ogółu członków społeczeństwa, w którym jednostka żyje" [10, s. 42]. 
We współczesnym demokratycznym państwie prawa, prawo własności może podlegać ograniczeniom, gdy stanie ono w sprzeczności z inną, ważniejszą wartością prawnie chronioną [7, s. 64]. Konstytucyjną podstawą takich ograniczeń jest art. 64 ust. 3 Konstytucji RP, który stanowi, że własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności. Zakres dopuszczalnych ograniczeń określony jest treścią art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, stanowiącego, iż ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. Przy czym ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw [5, s. 212 i n.; 8, s. 221]. Najdalej idącym ograniczeniem prawa własności jest wywłaszczenie, gdyż skutkuje ono całkowitym odjęciem prawa. Konstytucja RP przyznała szczególną rangę dziedzictwu narodowemu, uznając je za jedną z tych wartości, które zasługują na specjalną ochronę [9, s. 130]. Ze tego względu ustawodawca zdecydował się uregulować sytuacje właścicieli przedmiotów zabytkowych. Szczególne znaczenie ma kwestia ograniczeń w sferze właścicielskiej, których celem jest opieka nad zabytkami oraz zachowanie ich dla przyszłych pokoleń.
Zabytki z jednej strony są znaczącym składnikiem majątku mającym dużą wartość materialną, z drugiej strony są to przedmioty mające znaczną wartość dla kultury, historii, nauki i sztuki, wartość, która nie podlega wycenie [11, s. 84]. Te dwie funkcje walczą o prymat, nie startują jednak z równej pozycji – przeważa niewymierna wartość dóbr kultury o wiele bardziej uwzględniająca społeczną rolę zabytków – ważniejszą dla narodu jako całości, niż dla jednostki. Uzasadnia ona ingerencję [8, s. 66] ustawodawcy w sferę uprawnień właściciela zabytku [1, s.121]. Warto zauważyć, że w kwestii dopuszczalności ingerencji w sferę prawa własności zastosowanie ma zasada równości, zasada zaufania obywateli do państwa, legalności, rzetelności procedur ingerencji, a także prawa zainteresowanego do sądu [4, s. 204].
Uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy jest wyraźnie zaznaczone w art. 140 k.c., według którego właściciel może korzystać z rzeczy, w szczególności pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. Ustawodawca nie wylicza szczegółowo sposobów korzystania z rzeczy, podaje jedynie możliwe przykłady. „Tym celowym zabiegiem tworzy ustawodawca otwarty model normatywny prawa własności, a jednocześnie unika niebezpieczeństwa przeoczeń, możliwych wobec zróżnicowanego przeznaczenia różnorodnych rzeczy” [2, s. 58].
Ograniczenie prawa własności zabytku wprowadzono w podwójny sposób: po pierwsze ograniczono sferę wyłącznej aktywności właściciela względem rzeczy poprzez umożliwienie niewłaścicielom ingerowania w tę sferę przy wykonywaniu prac konserwatorskich i restauratorskich bez zgody właściciela, po drugie zaś zawężono katalog zachowań właściciela wypełniających swą treścią prawo używania rzeczy i pobierania z niej pożytków. 
Zakres obowiązkowej opieki właściciela nad zabytkiem stanowiącym przedmiot jego własności wyznacza art. 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Rola właściciela zabytku sprowadza się do dwojakiego rodzaju aktów staranności: postępowania w stosunku do zabytku w taki sposób, aby został on zachowany w jak najlepszym stanie, oraz umożliwienia innym osobom dostępu do danego zabytku, w tym specjalistom przygotowanym do prowadzenia stosownych prac przy zabytku. Zabytek przestaje być tylko prywatnym dobrem właściciela, którego interesy zostają tu wyraźnie ograniczone.
Przepis art. 25 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami dotyczy uwarunkowań zagospodarowania zabytku nieruchomego na cele użytkowe. Wymogi te sprowadzają się do wypracowania przez właściciela lub posiadacza zabytku, przed zagospodarowaniem go na cele użytkowe, fachowych opracowań, a mianowicie odpowiedniej dokumentacji konserwatorskiej oraz dwóch programów: 1) prac konserwatorskich przy zabytku oraz 2) zagospodarowania zabytku wraz z otoczeniem oraz dalszego korzystania z niego. 
Dodatkowo, jeśli właściciel nabył zabytek nieruchomy od Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego, musi liczyć się z ustaleniami wynikającymi z treści umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, które nakazują określony sposób korzystania z zabytku. Ustawodawca nakłada obowiązek na organy administracyjne występujące w imieniu zbywcy zabytku nieruchomego wpisanego do rejestru wprowadzenia do treści umowy przenoszącej własność, zobowiązania nabywcy do przeprowadzenia w określonym terminie niezbędnych prac konserwatorskich przy tym zabytku, jeżeli jego stan tego wymaga (art. 26 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Ponadto, ma terenie parku kulturowego utworzonego przez radę gminy, organ ten może ustanowić zakazy i ograniczenia dotyczące zmiany sposoby korzystania z zabytków nieruchomych (art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).
Ograniczenia w swobodzie korzystania z zabytku mają również postać obowiązku uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków na określony w ustawie, planowany przez właściciela zakres działań. Przykładowo właściciel nie może swobodnie decydować o przeznaczeniu i sposobie korzystania z zabytku ruchomego, jeśli jest on wpisany do rejestru zabytków. Zmiana przeznaczenia oraz sposobu korzystania oraz podejmowanie działań, które mogłyby doprowadzić do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ust. 1 pkt 9 i 10 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami).
Nie ulega wątpliwości, że wyżej wymienione regulacje stanowią ograniczenia prawa własności. Brak tych regulacji spowodowałby rozszerzenie możliwych zachowań właściciela względem rzeczy oraz powiększyłby zakres swobody podejmowania decyzji o formach i sposobach korzystania z zabytku. Wyżej wymienione ograniczenia wpływają na sposób używania zabytku. Właściciel ma obowiązek znosić działania osób trzecich względem przedmiotu, do którego służy mu prawo własności. Nie może swobodnie decydować o sposobie korzystania z rzeczy, musi wcześniej uzgodnić sposób korzystania z organem administracyjnym. Ponadto ustawa nakłada na niego obowiązek czynnego zachowania względem zabytku – jest on zobowiązany zabezpieczyć zabytek przed zniszczeniem oraz dbać o jego zachowanie w jak najlepszym stanie.
 
Bibliografia:
1. Chlebowicz P. Sytuacja prawna właścicieli obiektów zabytkowych / P. Chlebowicz. – Ochrona Zabytków, 2004 – nr 1/2. – S. 121
2. Gniewek E. Prawo rzeczowe / E. Gniewek. – Warszawa, 2003. – S. 58
3. Ignatowicz J. Prawo rzeczowe / J. Ignatowicz. – Warszawa, 2000. – S. 72
4. Jarosz-Żukowska S. Konstytucyjna zasada ochrony własności / S. Jarosz-Żukowska. – Kraków, 2003. – S. 32, 204
5. Jarosz-Żukowska S. Przesłanki dopuszczalności ograniczeń prawa własności w praktyce orzeczniczej TK [w:] / S. Jarosz-Żukowska. Własność – zagadnienia ustrojowo – prawne. Porównanie rozwiązań w państwach Europy Środkowo – Wschodniej, red. K. Skotnicki, Łódź, 2006. – S. 212
6. Nakielska I. Prawo do własności w świetle Europejskiej Konwencji Praw Człowieka / I.Nakielska. – Gdańsk, 2002. – S. 34
7. Skotnicki K. (red.), Własność i jej ograniczenia w prawie polskim / K. Skotnicki. – Częstochowa, 2004
8. Wojtyczek K. Granice ingerencji ustawodawczej w sferę praw człowieka w Konstytucji RP / K. Wojtyczek. – Kraków, 1999. – S. 64, 221
9. Pruszyński J. Dziedzictwo kultury w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 roku, [w:] Konstytucja i władza we współczesnym świecie. Doktryna, prawo, praktyka, red. M. Kruk, J. Trzciński, J. Wawrzyniak. – Warszawa, 2002. – S. 130
10. Wronkowska S. Kompendium wiedzy o społeczeństwie, państwie i prawie / S.Wronkowska, M. Zmierczak. – Warszawa – Poznań, 1995. – S. 42
11. Zalasińska K. Interes indywidualny a interes publiczny – konflikt wartości w prawnej ochronie zabytków / K. Zalasińska. – Ochrona Zabytków, 2008. – nr 2. – S. 84 {jcomments on}
 
 

-
English French German Polish Romanian Russian Ukrainian
2020
October
MoTuWeThFrSaSu
   1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031 
Національний розвиток держави і права повинен ґрунтуватися, у першу чергу, на:
 
На Вашу думку чи забезпечують реалізацію принципу верховенства права законодавчі реформи 2019 року?
 

Наші видання

Збірник матеріалів конференції(17.05.2012 року)
Система Orphus
Повну відповідальність за зміст опублікованих тез доповідей несуть автори, рецензенти та структурні підрозділи вищих навчальних закладів та наукових установ, які рекомендували їх до друку.

Лічильники і логотипи

Актуальна Юриспруденція