... Геній - це розум, який знає свої межі (А. Камю) ...

Головне меню

Науково-практична Інтернет-конференція 19.05.2015 - Секція №2
Konstytucja RP wraz z ustawami samorządowymi gwarantują ochronę sądową samodzielności jednostek samorządu terytorialnego. W doktrynie wskazuje się, iż jedną z przyczyn wprowadzenia ochrony sądowej mogło stanowić przyznanie jednostkom samorządu terytorialnego osobowości prawnej. Jednostki samorządowe określone zostały jako odrębne podmioty prawa, które podejmują działanie we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność. Dało to tym samym możliwość wzmocnienia samodzielności jednostek samorządowych, stając się podstawowym elementem głębokich przemian struktury administracji lokalnej. Dla prawidłowego działania instytucji obecnego samorządu terytorialnego niezmiernie istotny staje się właściwy układ stosunków między samorządem a władzą państwową. Na gruncie tych właśnie zależności istnieje konieczność ochrony samodzielności samorządu uwzględniającej zarazem jego niezwykle ważny aspekt jakim jest istota samorządu terytorialnego [1, s. 125-126].
Przedstawiając zagadnienie sądowej ochrony samodzielności jednostek samorządu terytorialnego należy zaznaczyć, iż instytucja ta występuje nie tylko w Polsce, lecz również na gruncie wielu europejskich ustawodawstw. Można wskazać, iż to one właśnie stanowiły podstawę i źródło obecnych krajowych uregulowań. Tak jak wspomniałem wiele państw europejskich poprzez normy o charakterze konstytucyjnym lub zwykłym gwarantuje samorządowi terytorialnemu sądową ochronę jego samodzielności [1, s. 125-126]. Takim państwem jest m. in. Szwajcaria, która poprzez czynności realizowane przez sąd związkowy zapewnia gminom samorządność. W przypadkach ingerencji organów kantonalnych, które to nie mają podstawy prawnej, a jedynie opierają się na niepisanym prawie ustrojowym, gminie jest przyznane prawo chronienia swoich interesów. Realizuje je ona poprzez wystąpienie ze skargą „państwowoprawną” do sądu związkowego. Skarga ta kierowana jest przeciwko decyzjom nadzorczym władz kantonalnych, wydanych w ostatniej instancji. Dużym uprawnieniem będącym po stronie jednostek samorządu jest możliwość zastosowania tzw. uznania administracyjnego. Może ono być realizowane zarówno przy wykonywaniu zadań własnych jak i zleconych. I w tym przypadku na bezpodstawną ingerencję organów nadzorczych jednostkom samorządowym przysługuje ochrona ich samodzielności w postaci powyższej skargi [1, s. 125-128].
Prawo kantonalne przewiduje także możliwość wniesienia skargi „państwowoprawnej” przez osoby prywatne. Taka możliwość może być zastosowana wyłącznie w celu sprawdzenia przez sąd związkowy, czy nie zaistniało naruszenie samodzielności gminy przy okazji naruszenia praw tej osoby, dokonanych przez władze kantonalne. Wynika zatem z tego uprawnienie osoby, która w związku z naruszeniem swoich praw konstytucyjnych, kieruje skargę do sądu związkowego oraz wnioskuje o sprawdzenie legalności ingerencji władz kantonalnych w sferę samodzielności gminnej. W takim przypadku sąd, który rozstrzyga sprawę główną, może zbadać legalność ingerencji w samodzielność jednostki samorządu terytorialnego [1, s. 125-128]. 
Innym państwem, którego ustawodawstwo również stoi na straży przestrzegania zasady samodzielności samorządu terytorialnego są Niemcy. Unormowania zawarte w tamtejszym ustawodawstwie polegają głównie na ochronie prawa do samorządu, poprzez wymuszenie przez określone przepisy prawidłowego stosowania uprawnień nadzorczych przez organy nadzorcze. Regulacje stanowiące podstawę prawną sądowej ochrony samodzielności mają swe źródło w przepisach Konstytucji. Wskazują one m.in., iż naruszenie przez władzę publiczną czyichś praw może skutkować wystąpieniem tej osoby na drogę sądową. Na gruncie tegoż prawa już samo wykonywanie prawa organów nadzorczych do informacji może stanowić przyczynę wystąpienia sporów. Wiązać to może się z uznaniem przez gminę, iż wskazane, żądane informacje, lub określone czynności organów nadzorczych stanowią nadużycie ich uprawnień. Akty, którymi posługują się organy nadzorcze w stosunku do samorządu określane są przez doktrynę i orzecznictwo jako akty administracyjne. Przeciwko nim natomiast ustawodawstwo wyposaża samorząd w następujące środki prawne: a) skargę o unieważnienie, b) skargę zobowiązującą. Podmiotem uprawnionym do wniesienia skargi w sporze jest gmina, a nie jej organ. 
Warunkiem koniecznym przy składaniu skargi jest wskazanie naruszenia prawa do samorządu lub ewentualnie możliwości naruszenia tego prawa. Skarga przysługuje na wszystkie środki nadzoru będące w dyspozycji organów nadzorczych. W opisywanym ustawodawstwie istnieją również środki, które oprócz skarg mogą być wykorzystywane przez gminy. Są to nieformalne, pomocnicze środki prawne takie jak: a) zarzut – jednostka samorządu terytorialnego ma prawo zwrócić się do organu nadzorczego o zmianę lub wycofanie decyzji nadzorczej, b) zażalenie nadzorcze: - zażalenie służbowe (odnosi się do osoby sprawującej nadzór), - zażalenie rzeczowe (żądanie zmiany lub cofnięcia konkretnego środka nadzorczego). 
Oprócz wskazanych powyżej środków ochrony prawa do samorządu, w ustawodawstwie niemieckim istnieje również szczególny środek ochrony tego prawa wywołany przez naruszenia ze strony aktów normatywnych. Określany jest on mianem „komunalnej skargi konstytucyjnej”, kierowanej do Federalnego Trybunału Konstytucyjnego. W przypadku, gdy ustawa federalna, bądź ustawa krajowa (w tym przypadku krajowe sądy konstytucyjne) narusza to prawo jednostki samorządu w celu jego ochrony, mogą z niego skorzystać. Należy także dodać, że jeżeli skarga może być złożona do krajowego sądu konstytucyjnego, niedopuszczalnym jest jej złożenie do Federalnego Trybunału Konstytucyjnego. Godnym zaznaczenia staje się również wskazanie pośredniej ochrony samorządności w przypadku wystąpienia tzw. komunalnych sporów kompetencyjnych, dotyczących wątpliwości co do właściwości poszczególnych organów gminy [1, s. 125-128].
Podobnie do regulacji niemieckiej kwestia ochrony samodzielności samorządu terytorialnego wygląda w Hiszpanii. W kraju tym jednostkom samorządowym w ramach ochrony przysługuje skarga do sądu administracyjnego. Broni ona przez sprzecznymi z ustawami ingerencjami państwowymi oraz nadużywaniem nadzoru państwowego. Ustawodawstwo hiszpańskie przewiduje traktowanie tych środków nadzorczych jako akty administracyjne, które mogą być przedmiotem zaskarżenia do sądu administracyjnego. Warunkiem koniecznym do wniesienia skargi jest zaistnienie naruszenia przez akt administracyjny praw jednostek samorządu terytorialnego. W takim przypadku gmina może wystąpić z roszczeniem o unieważnienie aktu oraz niezgodnej z prawem interpretacji aktu normatywnego [1, s. 125-128].
Istotnym elementem różnicującym ustawodawstwo hiszpańskie od niemieckiego jest brak możliwości złożenia przez jednostkę samorządu terytorialnego skargi komunalno-konstytucyjnej. Istnieje wyłącznie możliwość, aby Komitet Ogólny d\s Samorządu Terytorialnego będący reprezentantem jednostek samorządowych, zwrócił się do osób legitymowanych do wniesienia skargi konstytucyjnej do jej złożenia. Obecna regulacja ochrony samodzielności samorządu terytorialnego występująca we Francji odbiega od uregulowań innych państw członkowskich. Polega ona na tym, iż to wyłącznie sądy stanowią właściwe środki nadzorcze (jedynie w kwestii nadzoru finansowego uprawnione są również Regionalne Izby Obrachunkowe oraz Sąd Obrachunkowy. Na przedstawicielu rządowym spoczywa jedynie prawo zwrócenia się do sądu administracyjnego o wszczęcie właściwego postępowania. Na gruncie tej regulacji wyrosło pojęcie „władzy sędziów”, mające oddać istotę i ich znaczenie w tym systemie. Tak jak już wcześniej zaznaczyłem, europejskie tendencje do „uprocesowienia” działań nadzorczych wobec samorządu, znalazły swoje odbicie w ustawodawstwie polskim [1, s. 125-129].
Owa ochrona jako jeden z podstawowych elementów obecnego systemu jest instytucją nową. Nie występowała ona w dotychczasowych stosunkach między organami usytuowanymi na różnych szczeblach aparatu państwowego. Nawet ustawa z 1983 o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego, która w swej nazwie wprowadzała pojęcie samorządu w żadnym zakresie nie przewidywała sądowej ochrony rad narodowych i jej organów. Sytuacja ta zmieniła się dopiero pod rządami ustawy o samorządzie terytorialnym (późniejsza ustawa o samorządzie gminnym). Wskazuje ona, iż samodzielność gminy podlega ochronie ze strony sądu administracyjnego. Obecnie wszystkie trzy ustawy samorządowe przewidują sądową ochronę samodzielności samorządu terytorialnego. Zasadniczego znaczenia nabiera zatem kwestia przedmiotu ochrony sądowej. Na tle obowiązujących przepisów należy wskazać, iż sądowa ochrona samodzielności samorządu terytorialnego odnosi się do kwestii związanych ze sprawowaniem nadzoru nad działalnością samorządu, a także do kwestii związanych z ustaleniem właściwości organów przy załatwianiu indywidualnych spraw [2, s. 46-47].
W sprawach związanych ze sprawowaniem nadzoru należy podkreślić, iż sądowa ochrona samodzielności samorządu terytorialnego przejawia się przede wszystkim w możliwości zainicjowania przez jednostki samorządowe sądowej kontroli wydanych wobec nich rozstrzygnięć nadzorczych. Takie uprawnienie wynika z treści art. 98 u.s.g., art. 85 u.s.p., art. 86 u.s.w.: wskazujących, iż rozstrzygnięcia organu nadzorczego dotyczące gminy (powiatu, województwa), w tym określone stanowisko, a także rozstrzygnięć dotyczących związków i porozumień tych jednostek podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od dnia ich doręczenia [3, s. 35]. 
  Zasadniczym w tej kwestii staje się określenie pojęcia „rozstrzygnięcie nadzorcze, gdyż w zasadzie tylko ono podlega skardze do sądu administracyjnego. W doktrynie wyodrębniły się dwa ujęcia, przedstawiania rozstrzygnięcia nadzorczego: szersze i węższe. W ujęciu szerszym pod tym pojęciem rozumiano czynności nadzorze podejmowane przez jakikolwiek organ mający jakiekolwiek uprawnienia nadzorcze. W węższym ujęciu natomiast z rozstrzygnięciem nadzorczym wiązano jedynie te rozstrzygnięcia, które zostały wydane w formach przewidzianych przez ustawy samorządowe oraz przez organy wymienione i nazwane jako „organy nadzoru”. Jednym ze zwolenników tej drugiej koncepcji był J. Zimmermann, który rozstrzygnięcie nadzorze określił jako akt nadzoru kończący postępowanie nadzorcze i konkretyzujący środek nadzoru, który organ chce zastosować. Jako przykład tak rozumianego pojęcia wskazał m.in.: 
1) orzeczenie o stwierdzeniu nieważności uchwały organu samorządu;
2) wskazanie wydania uchwały z naruszeniem prawa;
3) orzeczenie o niezgodności uchwały z prawem;
4) wstrzymanie wykonania uchwały organu gminy i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;
5) uchylenie uchwały i wydanie zarządzenia zastępczego, i inne. 
Z tematyki powyższej pracy oraz założeń poczynionych na jej wcześniejszym etapie, zasadnym jest przyjęcie znaczenia drugiego ujęcia(węższego) rozstrzygnięcia nadzorczego. Co jednocześnie nie zaprzecza istnieniu uprawnień nadzorczych po stronie innych organów. W tym jednak przypadku sądowa ochrona samodzielności samorządu terytorialnego obejmuje wyłącznie stosunki pomiędzy podmiotami administracji samorządowej i rządowej [4, s. 93-94]. 
Tak jak już zaznaczyłem rozstrzygnięcie nadzorze kończy postępowanie nadzorcze, a jego treść stanowi zastosowanie konkretnego środka nadzorczego. Uznać zatem należy, że stanowi ono swego rodzaju pewien specyficzny akt administracyjny. Choć ustawodawca nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów KPA do procedury w sprawach rozstrzygnięć nadzorczych to nie należy utożsamiać rozstrzygnięcia nadzorczego z decyzją administracyjną. Stanowisko to poparł NSA w powoływanym już przeze mnie orzeczeniu z 18 września 1990 r. Niezwykle istotną kwestią związaną z uprawnieniem samorządu do złożenia skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze wynikające z art. 98 u.s.g., art. 85 u.s.p., art. 86 u.s.w. jest sprawa legitymacji skargowej. Przepisy ustaw samorządowych wskazują, iż do jej złożenia uprawnione są: gminy oraz związki międzygminne, powiaty oraz związki powiatów a także województwa, których interes prawny, uprawnienie lub obowiązek zostały naruszone [4, s. 93-94]. 
W związku z powyższym przyjąć należy, iż niedopuszczalne jest wnoszenie skargi na rozstrzygnięcie nadzorcze przez jakikolwiek inny podmiot niż te określone w ustawach samorządowych. Dotyczy to również tego przypadku, w którym rozstrzygnięcie narusza interes prawny lub uprawnienie jakiegoś innego podmiotu [5, s. 400-401]. 
Podstawą wniesienia powyższej skargi jest w przypadku gminy i powiatu uchwała organów jednostek samorządu terytorialnego a w przypadku ich związku uchwała odpowiedniego organu tego związku. W przypadku województwa skargę na rozstrzygnięcie nadzorcze dotyczące uchwał wnosi organ województwa w drodze uchwały, natomiast w sprawie rozstrzygnięć nadzorczych dotyczących rozwiązania zarządu i ustanowienia zarządu komisarycznego do złożenia skargi uprawnione jest województwo, a podstawą jej wniesienia staje się uchwała sejmiku województwa. We wszystkich trzech ustawach samorządowych prawodawca do postępowania w tych sprawach nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o zaskarżeniu do sądu administracyjnego decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej. Także w tym przypadku odesłanie do właściwego stosowania przepisów k.p.a. okazało się niezbyt właściwym posunięciem ustawodawcy [4, s. 114-115]. 
Kolejnym ważnym elementem dotyczącym owej skargi jest kwestia legitymacji biernej. Na gruncie doktryny zastanawiano się przeciw komu powinna ona być wniesiona. W grę wchodziły dwie możliwości, albo przeciwko państwu, albo przeciwko konkretnemu organowi działającemu w imieniu państwa. Podstawą takich rozważań stała się kwestia podmiotowości samorządu terytorialnego oraz określenie jego stosunku do państwa. W tym miejscu wskażę tylko za J. Staryszakiem, iż samorząd opiera swój byt na woli państwa, wyrażonej w drodze ustawy. Co za tym idzie nieracjonalne jest to, aby tworzyć publiczne prawo podmiotowe samorządu nakierowane przeciw państwu. Wskazuje on tym samym, iż jednostka samorządna będąca osobom prawną, wyposażoną w podmiotowość, może skierować wobec sprzecznym z wolą państwa działań jego organów skargę sądowo-administracyjną. Jest to zarazem ugruntowanie tezy, że państwo nie może naruszać ustanowionej przez siebie ustawy. Naruszenia takowego może dokonać wyłącznie organ państwa, wskutek czego to przeciwko niemu będzie służyć skarga. To organ wkracza poprzez swoją ingerencję nadzorczą w ustawowo określoną sferę samodzielności samorządu terytorialnego, a zatem i skarga kierowana będzie przez jednostkę samorządu terytorialnego nie przeciw państwu lecz konkretnemu organowi. Dalsze etapy postępowania w sprawie skargi określone są w ustawach samorządowych w sposób fragmentaryczny a ustawodawca tak jak poprzednio dosyła nas do odpowiedniego stosowania przepisów k.p.a. [1, s. 135-136]. Drugą niezwykle istotną kwestią związaną z ochroną samodzielności jednostek samorządu terytorialnego jest ochrona prawna ich kompetencji. Jednostki samorządu terytorialnego na gruncie obowiązującego ustawodawstwa wyposażone zostały w określone kompetencje, zarówno do wykonywania zadań własnych jak i zleconych. Z tym uprawnieniem ściśle związane jest roszczenie prawne, które przysługuje danej jednostce do pełnienia tych zadań, a także rozstrzygania w sprawach, będących w ich właściwości [6, s. 43-44].
Na gruncie tego można wnioskować, że ani organy państwowe, ani organy innych jednostek samorządowych nie mają prawa wchodzenia w sferą działania przekazaną konkretnej jednostce. Prawną ochronę kompetencji danej jednostki regulują przepisy dotyczące właściwości organów powołanych do rozstrzygania tych sporów w określonym trybie. W doktrynie prawa administracyjnego wyodrębnione zostały, na podstawie kryterium rodzaju organów pozostających w sporze, trzy kategorie sporów kompetencyjnych. Wyróżniamy zatem spory kompetencyjne pomiędzy organami: 
1) samorządu terytorialnego a sądami;
2) samego samorządu terytorialnego;
3) samorządu terytorialnego a organami administracji państwowej. 
W pierwszym przypadku spory pomiędzy organami samorządu terytorialnego a sądami rozstrzyga Kolegium Kompetencyjne przy Sądzie Najwyższym. W doktrynie na gruncie tej instytucji zaczęto stawiać pytanie czy taka konstrukcja stanowi właściwą gwarancję ochrony kompetencji danej jednostki. Dodać należy, iż Kolegium Kompetencyjne nie jest organem stałym, lecz doraźnym powoływanym w momencie zaistnienia owego sporu kompetencyjnego. Powoływane Kolegium składa się z trzech sędziów Sądu Najwyższego, przedstawiciela ministra sprawiedliwości oraz ministra zainteresowanego ze względu na przedmiot sporu. Kolegium temu przewodniczy sędzia SN [6, s. 43-44]. 
Przy analizowaniu pozycji Kolegium Kompetencyjnego w systemie organów państwa należy podkreślić, że nie jest on Sądem Najwyższym działającym w specjalnym składzie, ani też szczególnym sądem powszechnym. Doktryna przedmiotu zważając na pełnioną przez niego funkcję wskazuje, iż w pewnym zakresie mażemy go potraktować jako sąd sui generis, tak jak Trybunał Konstytucyjny czy Trybunał Stanu. Określony skład Kolegium (trzech sędziów SN, oraz jego przewodnictwo) oraz orzekanie w trybie postępowania(uregulowanego fragmentarycznie przez k.p.a. oraz k.c.), wydaje się tworzyć odpowiednią gwarancję sądowej ochrony kompetencji jednostki samorządu w sporze z sądem powszechnym. Wkroczenie sądu powszechnego w kompetencje jednostki samorządu może skutkować wszczęciem przez ten organ postępowania przed Kolegium Kompetencyjnym [6, s. 43-44]. Rozpatrując spory kompetencyjne między organami samorządu terytorialnego należy odwołać się do art. 22 § 1 pkt. 1 k.p.a., który stanowi, iż spory te z wyjątkiem przypadków określonych w pkt. 2-4 rozstrzygają wspólne dla nich organy wyższego stopnia, a w razie braku takiego organu – sąd administracyjny. Odwołując się do ustawy z 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych, określa się, iż kolegia te są organami wyższego stopnia w rozumieniu przepisów k.p.a. i Ordynacji podatkowej [Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2005 Nr 8 poz. 60.] w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej należących do właściwości jednostek samorządu terytorialnego, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Organy te pełnią także funkcję organów odwoławczych w sprawach zleconych przez administrację rządową. W literaturze przedstawia się te organy jako instytucje o mieszanym charakterze, łączące pewne elementy należące do organów samorządowych jak i również państwowych. Ich podstawową funkcją zatem jest sprawowanie kontroli instancyjnej oraz pozainstancyjnego nadzoru nad działalnością jednostek samorządu terytorialnego w sprawach indywidualnych [7, s. 372-373]. 
Analizując kwestię ochrony sądowej gmin przed ingerencjami w obszar ich uprawnień, należy wskazać, iż w przypadku sporów rozstrzyganych przez samorządowe kolegia odwoławcze założenia te są prawidłowo realizowane. W przypadku sporów kompetencyjnych pomiędzy organami samorządu terytorialnego a organami administracji samorządowej rozstrzyga sąd administracyjny. Jeżeli jednostka samorządu terytorialnego stwierdzi, że organ administracji rządowej wkroczył w zakres jej kompetencji dotyczących zarówno zadań własnych jak i zleconych może wystąpić do sądu administracyjnego z wnioskiem o rozpatrzenie sporu. Mamy tutaj zatem bezpośrednią sądową ochronę kompetencji organu samorządu. W ramach tych sporów wyodrębniony został jeden wyjątek, dotyczący sporów kompetencyjnych pomiędzy organami samorządu terytorialnego a naczelnymi(centralnymi) organami administracji państwowej. W tym przypadku organem właściwym do rozstrzygania takich sporów jest Prezes Rady Ministrów. W doktrynie również i jego rozstrzygnięcie zaliczane jest do rozstrzygnięć, na które przysługuje skarga do sądu administracyjnego [6, s. 44-45]. 
Dla realizacji ochrony praw samorządu ustawodawca nie przewidział odrębnej procedury. Podobnie jak we wcześniejszych przypadkach odsyła on do odpowiedniego stosowania przepisów o zaskarżaniu decyzji w indywidualnych sprawach z zakresu administracji publicznej. Rodzi to tym samym w pewnych przypadkach powstawanie wątpliwości i niejasności, związanych z ich prawidłowym zastosowaniem. Regulacje ustaw samorządowych wypełniają treścią zasadę sądowej ochrony samodzielności samorządu terytorialnego. Jednak jej sprawność, skuteczność funkcjonowania oraz ostateczne efekty będą przedmiotem weryfikacji praktyki. Zaznaczyć również należy szczególną rolę sądownictwa administracyjnego, która oprócz rozstrzygania konkretnych spraw spornych przewiduje także ugruntowanie nowych rozwiązań prawnych, korygowanie nieprawidłowości, i dążenie do jednolitej interpretacji przepisów [2, s. 50]. 
 
Bibliografia:
1. Dolnicki B. Nadzór nad samorządem terytorialnym / B. Dolnicki. – Katowice, 1993. – S.125-136
2. Rabska T. Sądowa ochrona samodzielności gminy / T. Rabska. – „Samorząd Terytorialny”, 1991. – Nr 1-2. – S. 46-50
3. Sarnecki P. Samorząd terytorialny. Zasady ustrojowe i praktyka / P.Sarnecki. – Warszawa, 2005. – S. 35
4. Stahl M. Akty nadzoru nad działalnością samorządu terytorialnego (w świetle ustaleń orzecznictwa NSA i poglądów doktryny) / M. Stahl, Z. Kmieciak. –  „Samorząd Terytorialny”, 2001. – Nr 1-2. – S. 93-115
5. Stahl M. Nadzór nad samorządem terytorialnym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, |w:| J. Góral, R. Hauser, J. Trzciński; Sądownictwo administracyjne gwarantem wolności i praw obywatelskich 1980-2005 r., Warszawa, 2005. – S. 400-401
6. Adamiak B. Instytucje prawne sądowej ochrony samodzielności gminy, / B. Adamiak, J.Borkowski. – „Samorząd Terytorialny”, 1991. – Nr 1-2. – S. 43-45
7. Stahl M. Kontrola i nadzór nad działalnością samorządu terytorialnego, |w:| Z. Duniewska, B. Jaworska-Dębska, R. Michalska-Badziak, E. Olejniczak-Szałowska, M. Stahl; Prawo administracyjne, pojęcia, instytucje, zasady w teorii i orzecznictwie. – Warszawa, 2004. – S. 372-373. {jcomments off}
 
 

-
English French German Polish Romanian Russian Ukrainian
2020
October
MoTuWeThFrSaSu
   1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031 
Національний розвиток держави і права повинен ґрунтуватися, у першу чергу, на:
 
На Вашу думку чи забезпечують реалізацію принципу верховенства права законодавчі реформи 2019 року?
 

Наші видання

Збірник матеріалів конференції(17.05.2012 року)
Система Orphus
Повну відповідальність за зміст опублікованих тез доповідей несуть автори, рецензенти та структурні підрозділи вищих навчальних закладів та наукових установ, які рекомендували їх до друку.

Лічильники і логотипи

Актуальна Юриспруденція