... Геній - це розум, який знає свої межі (А. Камю) ...

Головне меню

Науково-практична Інтернет-конференція 08.10.2013 - Секція №5
Ściganie czynów zabronionych wedle ustawodawstwa polskiego może odbywać się w dwóch zasadniczych trybach, tj. publicznym oraz prywatnym [1]. Rozwój sieci teleinformatycznych „sprzyja” możliwości popełniania czynów zabronionych za jej pośrednictwem. Z pośród czynów ściganych z oskarżenia prywatnego podstawowe znaczenie mają tu przestępstwa: pomówienia (art.212 § 1 i 2 w zw. z § 3 k.k.), i znieważenia (art. 216 § 1 i 2 w zw. z § 5 k.k.). Generalną regułą w tego typu czynach jest uprawnienie pokrzywdzonego do skierowania prywatnego aktu oskarżenia [2]. Niezależnie od uproszczeń jakich doznaje ta skarga (art. 487 k.p.k.) musi ona wskazywać osobę oskarżonego, zarzucany mu czyn oraz dowody na których opiera się oskarżenie. Podstawową trudność na jaką przy tak sformułowanym przepisie napotyka pokrzywdzony jest określenie osoby oskarżonego. Oczywistym jest jednocześnie wypełnienie tego wymogu albowiem proces karnym na etapie jurysdykcyjnym toczyć się może jedynie przeciwko imiennie oznaczonemu podmiotowi – oskarżonemu. 
Generalna zasada, iż czyny ścigane z oskarżenia prywatnego pozostawiono do oceny ich zasadności ścigania pokrzywdzonemu doznaje dwóch podstawowych ograniczeń. Po pierwsze jest to związane z tzw. postępowaniem przyspieszonym [3]. Wówczas to ściganie czynów prywatnoskargowych odbywa się z oskarżenia publicznego jednakże jedynie wówczas, gdy czyn ma charakter chuligański (argument z art. 517 b § 2 k.p.k.). Przesłanka ta ma charakter samodzielny i jak się przyjmuje w piśmiennictwie [4] nie jest niezbędne sięganie po instytucje z art. 60 k.p.k. (omówiona zostanie poniżej – przypis M.K.). Definicję legalną „występku o charakterze chuligańskim” zawiera art. 115 § 21 k.k. Zgodnie z tym przepisem cechę taką spełnia czyn, który jest występkiem polegającym na umyślnym zamachu na zdrowie, na wolność, na cześć lub nietykalność cielesną, na bezpieczeństwo powszechne, na działalność instytucji państwowych lub samorządu terytorialnego, na porządek publiczny, albo na umyślnym niszczeniu, uszkodzeniu lub czynieniu niezdatną do użytku cudzej rzeczy, jeżeli sprawca działa publicznie i bez powodu albo z oczywiście błahego powodu, okazując przez to rażące lekceważenie porządku prawnego. Wskazana definicja wydaje się wykluczać możliwość ścigania w trybie postępowania przyśpieszonego występków pomówienia (art. 212 § 1 i 2 w zw. z § 3 k.k.), i znieważenia (art. 216 § 1 i 2 w zw. z §5 k.k.), popełnionych za pośrednictwem sieci teleinformatycznych. Choć co prawda przepisy te mieszczą się w katalogu czynów, co do których możliwe jest zastosowanie tego trybu (umyślny zamach na cześć lub nietykalność cielesną) [5] to słusznie przyjmuje się, że chodzi tu o występek popełniony w realnej obecności innych osób (publiczne działanie), które są widzami takiego zdarzenia, niezależnie od ich przeżyć (strach, obawa itd.) [6]. Wydaje się, że niezależnie od powyższego możliwość zastosowania tego trybu w przypadku omawianego szczególnego sposobu popełnienia czynu zabronionego eliminowane jest przez konieczność zatrzymania na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem (art. 517b § 1 k.p.k.) [7]. Powyższe wskazuje, że pokrzywdzony omawianymi czynami nie może oczekiwać skutecznej pomocy od organów ścigania przy wykorzystaniu tego trybu. 
Drugą możliwość ingerencji, w tryb ścigania czynów, ustawodawca przewidział w art. 60 k.p.k. Zgodnie z tym przepisem „w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego prokurator wszczyna postępowanie albo wstępuje do postępowania już wszczętego, jeżeli wymaga tego interes społeczny”. Ustawodawca nie definiuje jednakże nigdzie pojęcia interesu społecznego [8]. Przepis skierowany jest do prokuratora wydawać by się mogło zatem, że powinien on doczekać się wykładni legalnej w rozporządzeniu Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury – dalej powoływany jako regulamin prokuratury [9]. Ten akt prawny milczy jednakże na ten temat. Powyższe pojęcie doczekało się zatem swojej definicji w piśmiennictwie. Niewątpliwie interes społeczny istnieje wówczas, gdy czyn prywatnoskargowy godzi nie tylko w dobra osobiste pokrzywdzonego, ale przede wszystkim wówczas, gdy godzi on również w dobro ogółu [10]. Na gruncie omawianej problematyki jawi się pytanie czy i jak oceniać zaistnienie tej przesłanki. Wśród wielu wypracowanych w orzecznictwie i piśmiennictwie sytuacji wskazuje się przykładowo na pozycję pokrzywdzonego, głównie ma on być osobą nieporadną [11]. Nieporadność ta zazwyczaj wiązana jest ze stanem fizycznym czy psychicznym pokrzywdzonego, który wskazuje, że samodzielnie nie będzie mógł realizować uprawnienie do ścigania w drodze skargi prywatnej. Zastanowić należy się na sytuacją, gdy nieporadność (niezdolność) do podjęcia działania wynika nie z opisanych powyżej stanów prawnych ale z uregulowań prawnych, w szczególności tych, których zadaniem jest ochrona prywatności osób fizycznych. Nie bez znaczenia jest tu ustawa z dnia z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych [12], stanowiąca rozwinięcie postanowienia art. 51 Konstytucji RP, z jednej strony gwarantuje każdej osobie prawo do ochrony swoich danych, z drugiej zaś ogranicza możliwości realizacji choćby wspomnianego prawa do sądu. Zauważyć należy, iż zgodnie z art. 5 wskazanej ustawy inne akty tej rangi mogą, w sytuacji, gdy ochrona jest w nich dalej idąca, być stosowane. W zakresie niniejszego artykułu znaczenie mieć będą:
– ustawa z dnia 16 lipca 2004 r. - Prawo telekomunikacyjne [13],
– rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 28 grudnia 2009 r. w sprawie szczegółowego wykazu danych oraz rodzajów operatorów publicznej sieci telekomunikacyjnej lub dostawców publicznie dostępnych usług telekomunikacyjnych obowiązanych do ich zatrzymywania i przechowywania [14],
– ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną [15]. 
Szczególne znaczenie w omawianym kontekście ma ostatnia z wymienionych ustaw wskazująca wprost w art. 18, iż usługodawca może gromadzić dane (w tym identyfikacyjne), ale udzielać może o nich informacji jedynie organom państwa na potrzeby prowadzonych przez nie postępowań (ust.6). Co powoduje, że osoba fizyczna nie ma możliwości ustalenia personaliów podmiotu, który dokonał czynu na jej szkodę. Powyższe wskazuje, że istnieje prawna nieporadność pokrzywdzonego uniemożliwiająca mu skuteczną realizację prawa do skargi. W tej sytuacji uznać należy, iż skoro ustawodawca przewidział określone zachowanie jako czyn zabroniony pod groźbą skargi i jednocześnie pozbawił pokrzywdzonego możliwości realizacji swoich uprawnień niezbędne jest przyjęcie, że w takich sytuacjach istnieje przesłanka w postaci interesu społecznego w objęciu ściganiem czynu. Zauważyć należy jednocześnie, iż sformułowanie "prokurator wszczyna", a nie "może wszcząć", oznacza, że ingerencja prokuratora jest jego obowiązkiem, "jeżeli wymaga tego interes społeczny" [16]. Decyzja prokuratora pomimo powinności objęcia ściganiem nie podlega kontroli sądu, ale jedynie prokuratora nadrzędnego (arg. z art. 465 § 2a k.p.k.) [17]. Wydaje się jednak, że w świetle przedstawionych argumentów, a w szczególności stanowczego brzemienia przesłanki „interesu społecznego” prokurator jest zobligowany do wszczęcia postępowania. W toku takiego postępowania po uzyskaniu stosownych danych niewątpliwie dochodzi do ustania istnienia nieporadności wynikającej z przepisów prawa. Zgodnie z brzmieniem § 271 regulaminu prokuratury w takiej sytuacji mamy do czynienia z obowiązkiem wydania przez prokuratora postanowienia o umorzeniu postępowania wobec braku interesu społecznego w konturowaniu postępowania. Nie oznacza to jednak zakończenia postępowania, albowiem wówczas pokrzywdzony, który może zgodnie z art. 306 § 1b może zapoznać się z aktami sprawy i uzyskać wiedzę niezbędną dla skierowania aktu oskarżenia spełniającego wymóg należytej identyfikacji oskarżonego. Co więcej zgodnie z powołanym przepisem regulaminu pokrzywdzonego należy pouczyć o prawie do złożenia aktu oskarżenia, ze wzmianką, że w przypadku wniesienia przez niego prywatnego aktu oskarżenia materiały sprawy zostaną na jego żądanie przesłane sądowi (§ 270 ust. 2 zdanie 2 w związku z § 271 regulaminu prokuratury). Tym samym pokrzywdzony dysponować będzie nie tylko danymi sprawcy czynu ale i dowodami zabezpieczonymi w sposób procesowy, a zatem przydatnymi w dalszym postępowaniu jurysdykcyjnym. 
Omówiony powyżej problem koncentrował się na sytuacji niemożności skierowania aktu oskarżenia wynikającej z szeroko pojętej ochrony danych osobowych. Jednakże rozważyć należy dodatkowo sytuację, gdy pokrzywdzony zna dane sprawcy. Dynamika sieci informatycznych może powodować skuteczne usunięcie dowodów popełnienia przestępstwa przez sprawcę, w chwili kiedy dowie się o skierowaniu przeciwko niemu aktu oskarżenia przez pokrzywdzonego. Podjęcie działań zmierzających do zabezpieczenia dowodów przez sąd może być bowiem opóźnione z różnorakich przyczyn, często leżących poza tym organem procesowym. Jednakże i w tym przypadku pokrzywdzony uprawniony jest do podjęcia innego rodzaju działań. Ustawodawca przewidział bowiem, że pokrzywdzony może zainicjować ściganie karne nie tylko w drodze złożenia aktu oskarżenia, ale również w innym trybie. Uprawnienie takie statuuje obecnie art. 488 § 1k.p.k. zgodnie z którym, Policja na żądanie pokrzywdzonego przyjmuje ustną lub pisemną skargę po czym przesyła skargę do właściwego sądu. Jednocześnie przepis ten wskazuje, że w razie potrzeby zabezpiecza dowody [18]. Każdy pokrzywdzony zgodnie z treścią art. 300 k.p.k. winien zostać pouczony o swoich prawach, w tym o prawie do inicjatywy dowodowej. Skoro zatem uprawnienie to zostało przydzielone pokrzywdzonemu, może on już w tej wstępnej fazie wskazać jakiego rodzaju dowodów zabezpieczenia domaga się. 
Oczywistym jest, że powyższy opis nie wyczerpuje całości problematyki związanej z pozycją pokrzywdzonego, stanowi jednakże próbę wskazania możliwości prawnych uzyskania stosownej ochrony prawnej za zachowania, które w ocenie tego podmiotu stanowią przestępstwa. Z uwagi na ograniczoną możliwość rozwinięcia tematyki wskazać należy, iż całkowicie pominięto w nim kwestie oceny zaistnienia bądź nie zaistnienia przestępstwa koncentrując się na zagadnieniach związanych z trybami ścigania czynów. 
 
Bibliografia:
1. Zauważyć należy, iż podstawowy tryb ścigania przestępstw – publiczno skargowy nie występuje w jednolitej formie. Można bowiem mówić o ściganie bezwzględnie z urzędu oraz z urzędu ale na wniosek. Co więcej w tej ostatniej kategorii można wskazać na istnienie przestępstw bezwzględnie wnioskowych oraz ściganych względnie na wniosek Podstawowym kryterium rozróżnia jest tu ustalenie czy wniosek niezbędny jest do wszczęcia postępowania w sprawie czy też jedynie do ścigania imiennie oznaczonych podmiotów. Powyższe postępowanie pozwala na wyróżnienie (Grzegorczyk T. Wnioskowy tryb ścigania czynów karalnych, Łódź 1986 r., s. 59).
2. Bieńkowska T. Nowy kodeks postępowania karnego przez pryzmat wybranych zasad procesowych, (w:) Nowe uregulowania prawne w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., Warszawa 1997 r., s. 22); szerzej o wymogach uzasadnienia i aktu oskarżenia (Izydorczyk J. Niektóre aspekty formalnoprawne aktu oskarżenia, Prok. i Pr. z 2001 nr 7-8).
3. Zobacz rozdział 54a kodeksu postępowania karnego – tryb wprowadzony został przez art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2006.226.1648) z dniem 12 marca 2007 r., a zmieniony przez art. 2 pkt 12 ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. (Dz.U.2009.206.1589) zmieniającej nin. ustawę z dniem 8 czerwca 2010 r.
4. Eichstaedt K. Postępowanie przyspieszone, Prok. i Pr. z 2007 nr 6, s. 77.
5. Szczekała A. Chuligański charakter czynu, Prok. i Pr. z 2008 r., nr 6, s. 80.
6. Nowiński J. Stara formuła zaostrzenia odpowiedzialności karnej w znowelizowanym ujęciu kodeksu karnego (na przykładzie chuligańskiego charakteru występku), NKPK z 2007 nr 21, s. 55 i następne.
7. Szerzej na temat zatrzymania zobacz Eichstaedt K. Postępowanie przyspieszone, Prok. i Pr. z 2007 nr 6, s. 75-77.
8. Grajewski J. (w:) L.K. Paprzycki (red.), J. Grajewski, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-424, LEX 2013, teza 1.
9. Rozporządzenie z dnia 24 marca 2010 r. Dz.U.2010 nr 49, poz. 296.
10. Czekaj M. Ingerencja prokuratora w sprawach o przestępstwa prywatnoskargowe, Prok. i Pr. z 1999 nr 7-8, s. 48.
11. Lipczyńska M. Oskarżenie prywatne, Warszawa 1977 r., s. 60-61 – w dobie opracowywania wskazanej monografii niewątpliwie nie istniała problematyka popełnienia czynów za pośrednictwem środków masowego przekazu (te objęte były bowiem cenzurą), zaś nie istniały wolne sieci informatyczne.
12. Dz. U. z 2002 nr 101, poz. 926 z późn. zm. 
13. (Dz. U. Nr 171, poz. 1800 z późn. zm.).
14. (Dz. U. Nr 226, poz. 1828).
15. (Dz. U. Nr 144, poz. 1204 z późn. zm.).
16. Grajewski J. (w:) L.K. Paprzycki (red.), J. Grajewski, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-424, LEX 2013, teza 1.
17. Grzegorczyk T. Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Zakamycze 2008 r., s. 1001-1002).
18. Zobacz też Dudka K. Wybrane problemy dochodzenia w sprawach o przestępstwa prywatnoskargowe, Prok. i Pr. z 2005 r. nr 6, s. 29. {jcomments on}
 
 

-
English French German Polish Romanian Russian Ukrainian
2020
December
MoTuWeThFrSaSu
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031   
Національний розвиток держави і права повинен ґрунтуватися, у першу чергу, на:
 
На Вашу думку чи забезпечують реалізацію принципу верховенства права законодавчі реформи 2020 року?
 

Наші видання

Збірник матеріалів конференції(17.05.2012 року)
Система Orphus
Повну відповідальність за зміст опублікованих тез доповідей несуть автори, рецензенти та структурні підрозділи вищих навчальних закладів та наукових установ, які рекомендували їх до друку.

Лічильники і логотипи

Актуальна Юриспруденція